Aşı kontrendikasyonları ve önlemleri
CDC/ACIP “General Best Practice Guidelines for Immunization” (kontrendikasyon ve önlem tabloları; CDC sayfası son güncelleme 25 Temmuz 2024) özetidir.
1. Temel kavramlar
- Kontrendikasyon: ciddi advers reaksiyon riskini artıran durum; aşı yapılmaz. Çoğu geçicidir.
- Önlem (precaution): ciddi reaksiyon riskini artırabilecek, tanıyı karıştırabilecek veya yanıtı azaltabilecek durum; genelde ertelenir, fayda riski aşıyorsa yapılabilir.
- Her dozdan önce kontrendikasyon ve önlem taraması yapılır.
- Orta/ağır akut hastalık (ateşli ya da ateşsiz) tüm aşılarda önlemdir; hafif hastalıkta aşı güvenlidir.
- Görünüşte sağlıklı kişide rutin muayene veya ateş ölçümü ön koşul değildir. Planlı ameliyat/yatış tek başına kontrendikasyon değildir.
- Tüm aşılar için ortak kontrendikasyon: önceki dozdan veya bileşenden sonra ciddi alerjik reaksiyon (anafilaksi).
- Ağır immünsüprese kişiye canlı aşı genelde yapılmaz; gebelikte canlı atenüe virüs aşıları genelde yapılmaz.
2. Aşıya göre kontrendikasyon ve önlemler
Anafilaksi tüm satırlarda kontrendikasyondur ve tekrar yazılmamıştır; orta/ağır akut hastalık tüm aşılarda önlemdir.
| Aşı | Ek kontrendikasyonlar | Önlemler |
|---|---|---|
| Td / DT | — | Önceki tetanoz toksoidli aşıdan sonraki 6 hafta içinde GBS; Arthus tipi aşırı duyarlılık öyküsü (son dozdan ≥10 yıl geçene dek ertele) |
| DTaP | Önceki DTP/DTaP dozundan sonraki 7 gün içinde başka nedene bağlanamayan ensefalopati | İlerleyici nörolojik hastalık (infantil spazm, kontrolsüz epilepsi, ilerleyici ensefalopati; durum netleşip stabilize olana dek ertele); 6 hafta içinde GBS; Arthus öyküsü |
| Tdap | Önceki DTP/DTaP/Tdap dozundan sonraki 7 gün içinde başka nedene bağlanamayan ensefalopati | İlerleyici veya stabil olmayan nörolojik hastalık, kontrolsüz nöbet; 6 hafta içinde GBS; Arthus öyküsü |
| Hepatit A | — | — |
| Hepatit B | Maya aşırı duyarlılığı | — |
| Hib | 6 haftadan küçük bebek | — |
| HPV | Maya dahil bileşen alerjisi | Gebelikte önerilmez |
| IPV | — | Gebelik |
| İnfluenza – inaktif (IIV) | Önceki grip aşısı veya bileşeninden sonra anafilaksi | Önceki grip aşısından sonraki 6 hafta içinde GBS |
| İnfluenza – rekombinant (RIV) | RIV bileşenine anafilaksi | 6 hafta içinde GBS |
| İnfluenza – canlı atenüe (LAIV) | Gebelik; immünsüpresyon; aspleni; çocuk/ergende aspirin-salisilat; 2–4 yaşta son 12 ayda astım/hışıltı; aktif BOS sızıntısı; koklear implant; ağır immünsüprese kişiyi koruyucu ortamda bakan temaslılar; yakın zamanda grip antiviral ilacı (oseltamivir/zanamivir 48 saat, peramivir 5 gün, baloksavir 17 gün) | 6 hafta içinde GBS; ≥5 yaşta astım; gripten komplikasyon riskini artıran tıbbi durumlar |
| MenACWY | — | Prematürite (MenACWY-CRM, 9 aydan küçük bebek) |
| MenB | — | Gebelik; lateks duyarlılığı (MenB-4C) |
| KKK (MMR) | Gebelik; bilinen ağır immün yetmezlik (hematolojik/solid tümör, kemoterapi, konjenital immün yetmezlik, uzun süreli immünsüpresif tedavi, ağır immünsüprese HIV); birinci derece akrabada kalıtsal immün yetmezlik öyküsü (bağışıklık kanıtlanmadıysa) | Son 11 ay içinde antikor içeren kan ürünü (aralık ürüne göre değişir); trombositopeni/trombositopenik purpura öyküsü; TCT veya IGRA gerekliliği; aktif TB şüphesi (MMR ertelenir) |
| Suçiçeği | Gebelik; bilinen ağır immün yetmezlik (MMR ile aynı); birinci derece akrabada kalıtsal immün yetmezlik öyküsü | Son 11 ay içinde antikor içeren kan ürünü; aşıdan 24 saat önce asiklovir/famsiklovir/valasiklovir (aşı sonrası 14 gün kullanmaktan kaçın); aspirin veya aspirin içeren ürün |
| Zoster | — | — |
| Pnömokok konjuge (PCV) | Önceki PCV veya difteri toksoidi içeren aşıdan/bileşeninden sonra anafilaksi | — |
| PPSV23 | — | — |
| Rotavirüs | SCID; invajinasyon öyküsü | SCID dışı immün yetmezlik; kronik gastrointestinal hastalık; spina bifida veya mesane ekstrofisi (RV1, lateks nedeniyle) |
Dipnotlar (CDC). (1) Yüksek doz steroid: ≥2 hafta günde 20 mg veya 2 mg/kg prednizon eşdeğeri. (2) HIV'li çocukta suçiçeği aşısı CD4 ≥%15 ise, KKK ≥12 aylıkta ve ağır immünsüpresyon yoksa yapılır (≤5 yaşta CD4 ≥%15 en az 6 ay; >5 yaşta CD4 ≥%15 ve ≥200/mm³ en az 6 ay). (3) KKK ve suçiçeği aynı gün yapılabilir; aynı gün yapılmazsa en az 28 gün ara. (4) KKK aynı gün TCT/IGRA ile yapılabilir; test sonraya kalırsa aşıdan sonra ≥4 hafta ertelenir. (5) Suçiçeği aşısı sonrası aspirinden üretici 6 hafta kaçınmayı önerir (Reye sendromu). (6) Zoster için CDC tablosunda yalnızca anafilaksi ve orta/ağır hastalık yazılıdır; rekombinant zosterde ürün prospektüsüne bakın. Dengue ve MPSV4 kapsam dışıdır.
3. Yanlış kontrendikasyonlar (aşı yapılabilir)
Tüm aşılar için
- Hafif akut hastalık, ateşli olsa da
- Önceden fizik muayene yapılmamış, iyi görünümlü kişi
- Antimikrobiyal tedavi (oral tifo Ty21a, bazı antiviraller suçiçeği aşısı ve LAIV hariç)
- Nekahet dönemi
- Prematürite (hepatit B aşısında bazı durumlar istisna)
- Enfeksiyon hastalığına yakın zamanda maruziyet
- Penisilin veya aşı dışı alerjiler, ailede alerji, alerjen immünoterapisi
- GBS öyküsü (istisna: grip veya tetanoz toksoidli aşıdan sonraki 6 hafta içindeki GBS = önlem)
Aşıya göre
| Aşı | Engel olmayan durumlar |
|---|---|
| DTaP / Tdap | Önceki dozdan sonra 48 saat içinde ateş (Tdap için ≥40,5 °C), HHE, ≥3 saat inatçı ağlama; ≤3 gün içinde nöbet; ailede nöbet/SIDS; stabil nörolojik durum (serebral palsi, iyi kontrollü nöbet, gelişimsel gerilik); Tdap: Arthus olmayan yaygın uzuv şişliği, brakiyal nörit, anafilaktik olmayan lateks alerjisi, emzirme, immünsüpresyon |
| Hepatit B | Gebelik; otoimmün hastalık (SLE, RA) |
| HPV | İmmünsüpresyon; önceki anormal Pap testi; bilinen HPV enfeksiyonu; emzirme; genital siğil öyküsü |
| İnaktif influenza | Ağır olmayan (örn. kontakt) lateks, timerosal veya yumurta alerjisi; warfarin veya aminofilin kullanımı |
| IPV | Önceden ≥1 doz oral polio aşısı almış olmak |
| LAIV | Kronik hastalığı/immün yetmezliği olan hastalara bakan sağlık çalışanı veya temaslıları (koruyucu ortamdaki ağır immünsüprese hasta istisna); emzirme |
| KKK (MMR) | Pozitif TCT; aynı gün TCT/IGRA; emzirme; alıcının annesinin veya ev içi temaslının gebeliği; alıcının doğurganlık çağında kadın olması; ev içinde immün yetmezlikli kişi; asemptomatik/hafif semptomlu HIV; yumurta alerjisi |
| Suçiçeği | Ev içi temaslının gebeliği; ev içinde immün yetmezlikli kişi (aşı sonrası 7–25. günlerde döküntü çıkarsa döküntü geçene dek immünsüprese kişilerle doğrudan temastan kaçın); asemptomatik/hafif semptomlu HIV; hümoral immün yetmezlik |
| Zoster | Düşük doz metotreksat (≤0,4 mg/kg/hafta), azatiyoprin (≤3 mg/kg/gün) veya 6-MP (≤1,5 mg/kg/gün); kronik hastalığı olan hastalara bakan sağlık çalışanı/temaslılar |
| PPSV23 | İnvaziv pnömokok hastalığı veya pnömoni öyküsü |
| Rotavirüs | Prematürite; ev içinde immünsüprese veya gebe kişi |
4. Enfeksiyon durumlarında karar
| Durum | Karar |
|---|---|
| Hafif ÜSYE, hafif ishal, otitis media (ateşli/ateşsiz) | Aşı yapılır |
| Orta veya ağır akut hastalık | Ertele; düzelince aşıla (tanısal karışıklığı önlemek için) |
| Antibiyotik kullanımı, nekahet dönemi | Aşı yapılır |
| Enfeksiyona yakın zamanda maruziyet; hastalıktan iyileşme | Genelde engel değil |
| Aktif TB şüphesi | MMR ertelenir |
| Ağır immünsüpresyonla giden enfeksiyon (örn. ağır immünsüprese HIV) | Canlı aşı yapılmaz; HIV'de CD4 eşiklerine göre karar (dipnot 2) |
| Asemptomatik/hafif semptomlu HIV | MMR ve suçiçeği aşısı yapılabilir (eşiklere göre) |
| Antikor içeren kan ürünü (≤11 ay) | MMR ve suçiçeği için önlem; aralık ürüne göre değişir |
| Yakın zamanda antiviral kullanımı | Suçiçeği aşısı ve LAIV için bekleme süreleri geçerli |
CDC “hafif” ve “orta/ağır” için sayısal ateş eşiği vermez; karar klinik yargıyla verilir. Türkiye'de TTB 2019 rehberi ateşte 38,5–39 °C eşiğini anar (yukarıdaki kutu).
5. Yaşlı erişkin
Kontrendikasyonlar yaşa göre değil aşıya göre belirlenir.
| Aşı | Kontrendikasyon | Önlem | Engel olmayan |
|---|---|---|---|
| Pnömokok (PCV, PPSV23) | Önceki doz/bileşenden sonra anafilaksi (PCV'de difteri toksoidli aşılar dahil) | Orta/ağır akut hastalık | Önceki pnömokok hastalığı veya pnömoni (PPSV23) |
| İnfluenza (IIV, RIV) | Önceki grip aşısı/bileşenden sonra anafilaksi | 6 hafta içinde GBS; orta/ağır akut hastalık | Ağır olmayan yumurta, lateks, timerosal alerjisi; warfarin/aminofilin |
| Zoster | Önceki doz/bileşenden sonra ciddi alerjik reaksiyon | Orta/ağır akut hastalık | Düşük doz metotreksat, azatiyoprin, 6-MP |
| Td/Tdap | Önceki doz/bileşenden sonra anafilaksi | 6 hafta içinde GBS; Arthus öyküsü (10 yıl kuralı); orta/ağır akut hastalık | Brakiyal nörit; stabil nörolojik hastalık; immünsüpresyon; emzirme |
- KOAH, kalp yetmezliği, diyabet gibi kronik hastalıklar kontrendikasyon veya önlem değildir; bu hastalar öncelikli gruptadır.
- İmmünsüpresif tedavi (steroid, biyolojik ajan vb.) alan hastada canlı aşılar kontrendikedir; inaktif aşılarda kısıt yoktur, yanıt azalabilir.
Kaynaklar
- CDC. Contraindications and Precautions. General Best Practice Guidelines for Immunization (ACIP), Tablo 4-1 ve 4-2. cdc.gov
- Türk Tabipleri Birliği. Birinci Basamak Sağlık Çalışanları İçin Aşı Rehberi, 2019.
- T.C. Sağlık Bakanlığı. Aşı Portalı: asi.saglik.gov.tr (güncel takvim ve talimatlar).
Hızlı başvuru özetidir; tanı ve uygulama kararı hekime aittir. Hazırlanma: 12 Ekim 2026 Pazartesi.